Το Piri Reis στο Αιγαίο: η επιστήμη ως εργαλείο γεωπολιτικής
Το Piri Reis μπορεί να φέρει πανεπιστημιακή ταυτότητα, ωστόσο η χρήση του δεν είναι απαλλαγμένη πολιτικής διάστασης. Η ονομασία του από τον γνωστό οθωμανό ναύαρχο και χαρτογράφο λειτουργεί ως σύμβολο μιας θαλασσοκρατικής παράδοσης, κάτι που ενισχύει τον συνειρμό με ιστορικές διεκδικήσεις. Άλλωστε δεν είναι η πρώτη φορά που η Τουρκία επιστρατεύει την «επιστήμη» σε αυτόν τον ρόλο. Από το Sismik της δεκαετίας του ’70 μέχρι την κρίση του Oruc Reis το καλοκαίρι του 2020 το μοτίβο παραμένει σταθερό: ένα σαφές πολιτικο-στρατηγικό αποτύπωμα. Βέβαια σε ολες τις περιπτώσεις η Άγκυρα επιχείρησε να παρουσιάσει τις δραστηριότητες ως νόμιμες ή επιστημονικές ενώ ταυτόχρονα έθετε υπό αμφισβήτηση τα όρια κυριαρχίας και δικαιοδοσίας.
Η κρίση των Ιμίων το 1996, αν και διαφορετικής φύσεως, ανέδειξε για πρώτη φορά πώς μια φαινομενικά δευτερεύουσα ενέργεια μπορούσε να μετατραπεί σε ζήτημα υψηλής πολιτικής. Αντίστοιχα, η έξοδος του Oruc Reis το 2020 με εκτεταμένες Navtex απέδειξε ότι η Τουρκία μπορεί να χρησιμοποιήσει την έρευνα ως πρόσχημα για να διατηρεί ανοιχτή την ατζέντα στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
Η παρούσα κίνηση αποκτά ιδιαίτερο βάρος λόγω της τρέχουσας συγκυρίας. Στη Μέση Ανατολή η Τουρκία επιχειρεί να αναδειχθεί περεταίρω καταδικάζοντας τις ισραηλινές ενεργειες επιδιώκοντας να παρουσιάσει εαυτόν ως υπερασπιστή της παλαιστινιακής υπόθεσης. Στην Ανατολική Μεσόγειο, παρακολουθεί επιφυλακτικά τις συνεργασίες Ελλάδας, Κύπρου, Αιγύπτου και Ισραήλ στον ενεργειακό τομέα που δημιουργούν έναν άξονα συνεργασίας από τον οποίο η ίδια απουσιάζει. Παράλληλα σε επίπεδο σχέσεων με την ΕΕ, επιδιώκει να επαναφέρει στην ατζέντα την αναβάθμιση της Τελωνειακής Ένωσης και το καθεστώς θεωρήσεων.
Σε αυτό το πλαίσιο μπορούμε να διακρίνουμε τη Navtex για το Piri Reis ως εργαλείο με πολλαπλούς στόχους: πρώτον υπενθυμίζει την παρουσία της, δεύτερον επιχειρεί να ασκήσει πίεση προς την Ελλάδα και την Κύπρο και τρίτον να εκπέμψει μήνυμα προς την ΕΕ ότι εξακολουθεί να έχει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του περιφερειακού χάρτη.
Στη διεθνή βιβλιογραφία ανάλογες μεθοδεύσεις έχουν περιγραφεί με όρους όπως salami tactics ή grey-zone tactics δηλαδή μικρές σταδιακές αμφισβητήσεις που αποφεύγουν τη μετωπική σύγκρουση αλλά όταν συσσωρεύονται αθροιστικά έχουν την δυνατότητα αλλά και την ικανότητα να μπορούν να μεταβάλουν το ισχύον καθεστώς.
Η χρήση ενός πανεπιστημιακού πλοίου διευκολύνει το αφήγημα της «επιστημονικής δραστηριότητας» ωστόσο αυτό δεν μειώνει τη στρατηγική αξία της κίνησης. Το μήνυμα ότι η Τουρκία δεν αποδέχεται πλήρως τη σημερινή τάξη πραγμάτων στο Αιγαίο εξακολουθεί να παραμένει…
Η διαχείριση τέτοιων κινήσεων είναι σύνθετη σε ό,τι αφορά την Ελλάδα και αυτό διότι αφενός η αδράνεια μπορεί να εκληφθεί ως σιωπηρή αποδοχή, αφετέρου μια υπερβολική αντίδραση ενδέχεται να παρουσιαστεί διεθνώς ως ένδειξη δυσκαμψίας ή ακόμα και περευαισθησίας. Η ενδεδειγμένη απάντηση θα λέγαμε ότι βρίσκεται σε μια ισορροπία ψυχραιμίας και αποφασιστικότητας που περιλαμβάνει ενεργοποίηση των διπλωματικών διαύλων προς εταίρους και συμμάχους. Επίσης να αναδειχθεί περισσότερο η σημασία του διεθνούς δικαίου και ιδιαίτερα της UNCLOS και να βρισκόμαστε σε επιχειρησιακή ετοιμότητα χωρίς όμως κινήσεις που θα μπορούσαν να παρερμηνευτούν.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η άμεση αντίδραση με την έκδοση ελληνικής Navtex από το ΓΕΝ..
Η υπόθεση του Piri Reis υποδηλώνει ότι η Τουρκία συνεχίζει να εργαλειοποιεί την επιστήμη και τα σύμβολα ως μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής χαμηλής έντασης. Για την Ελλάδα το διακύβευμα είναι να διαμορφώνει μια συνεκτική στρατηγική που να συνδυάζει αποτροπή, διπλωματία και αφήγημα νομιμότητας.
Σε τελική ανάλυση, το ερώτημα που αναδεικνύεται δεν αφορά μόνο το συγκεκριμένο ερευνητικό σκάφος. Αφορά τη μακροχρόνια ισορροπία ισχύος και την αντίληψη νομιμότητας στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Και σε αυτήν την ισορροπία, οι Navtex λειτουργούν και ως πολιτικά μηνύματα που απαιτούν πολύ προσεκτική και θεσμική διαχείριση.
