Η εύθραυστη ειρήνη της Γάζας και το νέο γεωπολιτικό τοπίο στη Μέση Ανατολή
Από το “σχέδιο Τραμπ” ως τη μάχη για την επόμενη μέρα: φατρίες, διεθνείς δυνάμεις και σκιώδεις ισορροπίες
Η κατάπαυση του πυρός που επέβαλε η Ουάσιγκτον στη Γάζα και φέρει σε ολο τον πλανήτη το αποτύπωμα του Τραμπ δεν είναι –τουλάχιστον προς το παρόν– μια «ειρήνη» με την κλασική έννοια που όλοι γνωρίζουμε. Περισσότερο μοιάζει με ένα μεταβατικό καθεστώς εύθραυστης ισορροπίας, που συντηρείται λόγω της αμοιβαίας εξάντλησης, της πίεσης των διεθνών μεσολαβητών και της ανάγκης να ανασυνταθουν όλες οι πλευρές. Για να μπορέσει αυτή η ισορροπία να μετεξελιχθεί σε κάτι βιώσιμο και να μην καταρρεύσει σε έναν νέο κύκλο συγκρούσεων εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, που ξεπερνούν τη στενή ισραηλινοπαλαιστινιακή αντιπαράθεση.
Ένα εύθραυστο πλαίσιο σε διαρκή διαπραγμάτευση
Το σχέδιο Τραμπ στηρίζεται σε μια λογική πολλών φάσεων που περιλαμβάνει σταδιακή ανταλλαγή αιχμαλώτων και σορών, σταδιακή απόσυρση ισραηλινών δυνάμεων, σταδιακή αποστρατιωτικοποίηση της Χαμάς, και προοπτική δημιουργίας μιας τεχνοκρατικής διοίκησης με διεθνή εγγύηση. Εμπλέκει ενεργά εκτός από τις ΗΠΑ και την Αίγυπτο και το Κατάρ και την Τουρκία ώστε να μπορέσει να διαμορφώσει ένα ευρύτερο πλαίσιο τόσο πολιτικής όσο και ανθρωπιστικής διαχείρισης της Γάζας.
Ωστόσο, το εγχείρημα παραμένει εύθραυστο και ατελές. Το ότι δεν υπάρχει ένας ξεκάθαρος εκτελεστικός μηχανισμός ασφαλείας, υπάρχουν συνέχεια καθυστερήσεις στα περάσματα της Ράφα και δημιουργούνται εντάσεις γύρω από την παράδοση σορών, όλα αυτά υπονομεύουν την εμπιστοσύνη. Μπορεί να εξετάζεται το ενδεχόμενο να δημιουργηθεί μια διεθνής δύναμη ασφαλεία, αλλά ακόμη τίποτα δεν ειναι συγκεκριμένο ούτε σε σύνθεση, ούτε έχει δοθεί, τουλάχιστον από όσα ακούμε και διαβάζουμε, κάποια εντολή.
Ο ρόλος των ομάδων
Το πιο σοβαρό ρήγμα όμως βρίσκεται μέσα στη Γάζα. Η Χαμάς δεν είναι μια ενιαία οντότητα, αντιθέτως αποτελείται από διαφορετικές πτέρυγες με αντικρουόμενα συμφέροντα, ενώ διάφορες παραστρατιωτικές φατρίες, εγκληματικά δίκτυα και ένοπλες ομάδες λειτουργούν με σχετική αυτονομία εντόςτης περιοχής. Συνεπώς η αποστρατιωτικοποίηση ενός τόσο κατακερματισμένου περιβάλλοντος είναι εξαιρετικά δύσκολη, ενώ κάθε μικρό επεισόδιο θα μπορούσε πυροδοτήσει και πάλι βία.
Από την άλλη πλευρά, και στο εσωτερικό του Ισραήλ αντίστοιχα, η πολιτική δυναμική είναι εξίσου περίπλοκη. Η κυβέρνηση του Νετανιάχου πιέζεται από σκληροπυρηνικά στοιχεία που θεωρούν το σχέδιο υπερβολικά υποχωρητικό. Ζητήματα όπως ο έλεγχος των συνόρων, ο ρυθμός παράδοσης ομήρων και οι «ζώνες ασφαλείας» μπορούν λοιπόν να προκαλέσουν κρίσεις ακόμη και μέσα στο ίδιο το Ισραήλ.
Το παράθυρο των 90 ημερών
Οι επόμενοι τρεις μήνες θεωρούνται κρίσιμοι. Αν μέχρι τότε έχουν επιτευχθεί τρία βασικά ορόσημα –λειτουργική μεταβατική διοίκηση στη Γάζα, αξιόπιστος μηχανισμός ασφαλείας και πλήρης ανταλλαγή αιχμαλώτων– τότε το πλαίσιο ειρήνης του σχεδίου Τραμπ ίσως να έχει πιθανότητες να παγιωθεί. Αν όχι, η ειρήνη κινδυνεύει να μετατραπεί σε «παγωμένη σύγκρουση» και να είναι εν τέλει ευάλωτη απέναντι σε κάθε πρόκληση που μπορεί να προκύψει.
Οι ΗΠΑ έχουν επιλέξει έναν ρόλο “επιτηρητή-εγγυητή”, χωρίς ομως να θέλουν να εχουν κάποια στρατιωτική εμπλοκή στο έδαφος. Αν αυτό αποδειχθεί ανεπαρκές τότε το σχέδιο μπορεί να καταρρεύσει κάτω από το βάρος των εσωτερικών αντιφάσεων που ήδη έχουν αρχίσει να διαφαίνονται.
Το ευρύτερο γεωπολιτικό διακύβευμα
Η σημασία αυτής της «ειρήνης» υπερβαίνει κατά πολύ τα όρια της Γάζας. Η σταθεροποίηση ή ενδεχόμενη κατάρρευσή της θα επηρεάσει όλο τον άξονα της Ανατολικής Μεσογείου , από τις ισορροπίες Ισραήλ–Τουρκίας και τις ενεργειακές διευθετήσεις, μέχρι τα προγράμματα αγωγών και ηλεκτρικών διασυνδέσεων (EastMed, EuroAsia Interconnector).
Μια σταθερή μεταπολεμική αρχιτεκτονική θα μπορούσε να ενισχύσει τον στρατηγικό ρόλο και της Ελλάδας και να λειτουργήσει ως πύλη ενεργειακής και πολιτικής διασύνδεσης ανάμεσα στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή. Αντιθέτως αν υπάρξει μια νέα αποσταθεροποίηση, αυτό θα αναζωπύρωνε τους περιφερειακούς ανταγωνισμούς, θα έδινε χώρο στις τουρκικές αναθεωρητικές επιδιώξεις και θα περιόριζε περαιτέρω τα περιθώρια να υπάρξει ένας σταθερός ελληνοϊσραηλινός άξονας.
Αντί επιλόγου
Η «ειρήνη Τραμπ» είναι η αρχή ενός πολύ πιο σύνθετου και ρευστού παιχνιδιού ισχύος παρά το τέλος του πολέμου. Για να μπορέσει να αποτελέσει το εφαλτήριο για μια βιώσιμη λύση και οχι μια νέα αναμέτρηση, θα εξαρτηθεί από την ικανότητα όλων των εμπλεκομένων – κρατών, φατριών και διεθνών θεσμών – να μετατρέψουν μια εύθραυστη παύση πυρός σε πολιτική αρχιτεκτονική. Το παράθυρο ευκαιρίας εχει ανοίξει αλλά όπως συμβαίνει πάντα στη Μέση Ανατολή, μπορεί να κλείσει απότομα...
